Υπάρχουν στιγμές που ένα παιδί μπορεί να φωνάξει, να κλάψει δυνατά ή να πετάξει τα παιχνίδια του στο πάτωμα. Η πρώτη αντίδραση πολλών ενηλίκων είναι σχεδόν αυτόματη. Να το σταματήσουν γρήγορα. Να πουν «ηρέμησε τώρα» ή να υψώσουν τον τόνο της φωνής για να επανέλθει η τάξη. Κι όμως, η αλήθεια είναι ότι τα μικρά παιδιά δεν έχουν ακόμη την ικανότητα να διαχειρίζονται τα συναισθήματά τους όπως ένας ενήλικας. Ο εγκέφαλός τους βρίσκεται ακόμη σε διαδικασία ανάπτυξης και τα εσωτερικά «φρένα» που επιτρέπουν τον έλεγχο των αντιδράσεων δεν έχουν ωριμάσει. Μπορούν να νιώσουν πολύ έντονα τον θυμό, την απογοήτευση ή τη ζήλια, αλλά δεν γνωρίζουν πώς να τα διαχειριστούν. Εδώ εμφανίζεται μια έννοια που τα τελευταία χρόνια συζητιέται όλο και περισσότερο στην ψυχολογία της ανάπτυξης. Η λεγόμενη co-regulation, δηλαδή η συναισθηματική συν-ρύθμιση.
Με απλά λόγια, το παιδί χρησιμοποιεί τη δική σου ηρεμία για να βρει τη δική του ισορροπία. Δανείζεται, θα έλεγε κανείς, το νευρικό σου σύστημα μέχρι να μπορέσει κάποτε να ρυθμιστεί μόνο του. Αν ο ενήλικας αντιδράσει με ένταση, το παιδί συνήθως θα ενταθεί ακόμη περισσότερο. Αν όμως ο ενήλικας παραμείνει ψύχραιμος, αυξάνονται σημαντικά οι πιθανότητες να υποχωρήσει η κρίση. Δεν πρόκειται για κάποιο ψυχολογικό «τρικ», αλλά για μια βιολογική πραγματικότητα. Τα συναισθήματα μεταδίδονται από άνθρωπο σε άνθρωπο σχεδόν ασυνείδητα. Κάπως όπως συμβαίνει με ένα χασμουρητό που εξαπλώνεται μέσα σε μια παρέα.
Η ηρεμία είναι κάτι που το παιδί μαθαίνει από εσένα
Η ικανότητα να διαχειριζόμαστε όσα νιώθουμε δεν είναι έμφυτη. Χτίζεται σιγά σιγά μέσα από τις σχέσεις που έχουμε με τους ανθρώπους γύρω μας. Στα πρώτα χρόνια της ζωής του, ένα παιδί δεν μπορεί να ηρεμήσει μόνο του όταν βρίσκεται σε ένταση. Χρειάζεται έναν ενήλικα που να λειτουργεί σαν εξωτερικό σύστημα σταθεροποίησης. Όταν ένας γονιός σκύβει στο ύψος του παιδιού, μιλά με ήρεμο τόνο και αναγνωρίζει το συναίσθημά του, τότε το παιδί αρχίζει να καταλαβαίνει πώς μοιάζει η ηρεμία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι γονείς δεν θυμώνουν ποτέ ή ότι καταφέρνουν πάντα να παραμένουν ψύχραιμοι. Σημαίνει όμως ότι προσπαθούν να διαχειριστούν πρώτα τη δική τους αντίδραση πριν απαντήσουν στο παιδί. Με τον καιρό το παιδί αρχίζει να αποθηκεύει αυτές τις εμπειρίες. Εσωτερικεύει το μοντέλο που βλέπει μπροστά του. Μαθαίνει ότι τα συναισθήματα, ακόμη κι όταν είναι έντονα, δεν είναι μόνιμα. Μπορούν να περάσουν. Και αυτή η εμπειρία γίνεται μια από τις πιο σημαντικές βάσεις για την ψυχική ανθεκτικότητα που θα χρειαστεί αργότερα στη ζωή.
Γιατί η ένταση μεταδίδεται τόσο εύκολα
Υπάρχει λόγος που μια κρίση θυμού ενός παιδιού μπορεί να ανεβάσει μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα τους παλμούς ενός ενήλικα. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι σχεδιασμένος να αντιλαμβάνεται τα σημάδια κινδύνου γύρω του. Ένα δυνατό κλάμα ή μια κραυγή ενεργοποιεί το σύστημα συναγερμού του σώματος. Η καρδιά χτυπά πιο γρήγορα, οι μύες σφίγγουν και ο οργανισμός προετοιμάζεται για αντίδραση. Όμως αυτή η διαδικασία λειτουργεί και προς την αντίθετη κατεύθυνση. Όταν ο γονιός παραμένει ήρεμος, ο τόνος της φωνής του, η στάση του σώματος και ακόμη και ο ρυθμός της αναπνοής του στέλνουν διαφορετικά σήματα στο παιδί. Το νευρικό σύστημα του παιδιού αρχίζει σταδιακά να χαλαρώνει. Δεν είναι τυχαίο ότι μια αγκαλιά, μια ήρεμη φωνή ή μια φράση όπως «σε βλέπω, είσαι θυμωμένος» μπορεί να αλλάξει την ατμόσφαιρα μιας δύσκολης στιγμής. Ο εγκέφαλος του παιδιού λειτουργεί σαν καθρέφτης. Αν βρει μπροστά του ένταση, την αντανακλά. Αν βρει ηρεμία, έχει περισσότερες πιθανότητες να την ακολουθήσει.
Μικρές καθημερινές κινήσεις που κάνουν τη διαφορά
Η συναισθηματική συν-ρύθμιση δεν είναι κάποια θεωρητική ιδέα. Είναι κάτι που εφαρμόζεται σε μικρές, καθημερινές στιγμές. Το πρώτο βήμα είναι πάντα ο ενήλικας να ρυθμίσει τον εαυτό του. Μια βαθιά ανάσα, χαλαροί ώμοι και χαμηλός τόνος φωνής μπορούν να αλλάξουν εντελώς την πορεία μιας έντονης στιγμής. Στη συνέχεια βοηθά πολύ να πλησιάσει το παιδί στο επίπεδό του. Η οπτική επαφή και η φυσική εγγύτητα δημιουργούν αίσθηση ασφάλειας. Ένα ακόμη σημαντικό βήμα είναι να μπαίνουν λέξεις στο συναίσθημα. Φράσεις όπως «φαίνεται ότι είσαι πολύ θυμωμένος» βοηθούν το παιδί να αναγνωρίσει αυτό που νιώθει. Αν το παιδί το επιτρέπει, μια αγκαλιά ή ένα απαλό άγγιγμα μπορεί να λειτουργήσει σαν σημείο επανεκκίνησης. Παράλληλα, ο γονιός μπορεί να δείξει τρόπους ηρεμίας, όπως βαθιές αναπνοές ή μια μικρή παύση μέχρι να περάσει η ένταση. Ακόμη κι αν το παιδί δεν ανταποκριθεί αμέσως, παρατηρεί. Και μέσα από αυτή την παρατήρηση μαθαίνει.
Στην πραγματικότητα πρόκειται για μια σχέση
Η συναισθηματική συν-ρύθμιση δεν είναι μια τεχνική που εφαρμόζεται μηχανικά όταν κάτι πάει στραβά. Είναι κυρίως μια σχέση. Είναι ο τρόπος με τον οποίο δείχνεις στο παιδί ότι τα δύσκολα συναισθήματα δεν απειλούν τη σύνδεσή σας. Ότι ο θυμός, η λύπη και η απογοήτευση έχουν χώρο να υπάρξουν χωρίς να διαλύουν τη σχέση.
Μεγαλώνοντας μέσα σε αυτή την εμπειρία, το παιδί αρχίζει σταδιακά να χτίζει τις δικές του εσωτερικές δεξιότητες. Μαθαίνει να αναγνωρίζει όσα νιώθει, να παίρνει απόσταση από την ένταση και να βρίσκει τρόπους να ηρεμεί. Δεν είναι μια διαδικασία που συμβαίνει από τη μια μέρα στην άλλη. Ούτε γίνεται χωρίς λάθη. Είναι η επανάληψη πολλών μικρών στιγμών όπου ο ενήλικας επιλέγει να φέρει ηρεμία αντί για ένταση.
Και μέσα από αυτές τις στιγμές το παιδί δεν μαθαίνει απλώς να συμπεριφέρεται καλύτερα. Μαθαίνει κάτι πολύ πιο σημαντικό.
Γεια σου φίλη! Είμαι η Μάρθα και αγαπώ καθετί καινούργιο! Παρόλο που ξεκίνησα με σπουδές στη Διοίκηση Επιχειρήσεων, το πάθος μου για τη γραφή με οδήγησε στη Δημοσιογραφία, όπου ολοκλήρωσα το μεταπτυχιακό μου στο ΕΚΠΑ. Πάντα με γοήτευε ο κόσμος του lifestyle, της μόδας, της ομορφιάς και της διακόσμησης (ζυγός που θέλει αρμονία), και τώρα έχω τη χαρά να μοιράζομαι τις δικές μου ιδέες και σκέψεις μαζί σου. Είσαι έτοιμη για αυτό το ταξίδι;